Toch maar eens reageren...
(Gaat niet over synthesizers :-)
12 snarige gitaren (of eigenlijk dubbel koorige gitaren) bestaan al sinds eeuwen, misschien niet als gitaar, maar in de luitfamilie is bijna alles dubbel. De 10sn en 9sn gitaar bestaan ook.
Muzikaal bebruik is zeer speciaal. Iedereen heeft wel een beeld van Folk gitaristen, die zweren bij die dingen. In de poulaire muziek heeft de 12sn dezelfde functie als de acoustische pianio. In een mix komen ze zelden tegelijk voor. De 12sn geeft een goede harmonische vulling. Als solo instrument is de 12sn niet erg populair, al hebben virtuosi er een voorkeur naar.
De besnaring is standaard: de twee eerste snaren/stemmen dubbel en de laatste vier stemmen in een octaaf hoger dan de normale besnaring. Voor een goed contact met de aanslag wordt de dunnere octaafsnaar boven de standaardsnaar geplaatst.
Veel gitaristen geven de voorkeur om de 'hoge' G te vervangen voor een lager exemplaar, omdat anders dit vaak brekend snaartje hoger klinkt dan de eerste snaar, soms een vervelend effect. De klank indruk van de 12sn is daardoor wat compacter.
Scordatura (verstemmen) komt in de gitaarmuziek veelvuldig voor. Eigenlijk is het de enige wijze om zuiver te kunnen spelen. Alle snaarinstrumenten met fretten zijn gelijkzwevend gestemd, net zoals het normale klavier, wat juist bij een 12sn, die vaak accoorden speelt, vervelende zwevingen kan veroorzaken. Alleen moduleren naar een andere toonsoort is er bij scordatura niet meer bij. Het stemmen in een D-accoord of de open G stemming wordt veel gebruikt. Blues gitaristen stemmen hun gitaar altijd in die hoogte, waarop ze het best kunnen zingen, al hebben sommige mij niet kunnen overtuigen :-)
Een goed zwevende 12sn is goed te horen bij de vroege Birds, vooral Mr Tambourin Man.
Natuurlijk maakt het uit welk materiaal voor de snaren is gebruikt. Verschillende materialen hebben verschillende uitsterftijden en verschillende harmonischen. Voor de duidelijkheid, de enige muziekinstrumenten die gebruik maken van sinustonen zijn de electronische instrumenten. In de natuur komt de sinustoon niet voor. De klank van de gitaar wordt bepaald door de verhoudingen tussen de verschillende harmonischen, die natuurlijk als sinustonen zijn op te vatten, maar een snaar trilt nooit enkelvoudig.
Ik weet dat het volgende voorbeeld niet geheel klopt, maar ik leg het er altijd deze zaak mee uit. (Als iemand een beter idee heeft, graag) Wordt een touw beetgepakt, dat aan een zijde is vastgemaakt en wordt er een flinke ruk op en neer aan gegeven, dan ontstaat en een 'lopende' sinus golf. Indien die beweging sneller gaat, hetgeen meer energie kost, dan ontstaan er kleinere golven. Voor ons mensen is die snellere beweging niet lang vol te houden, laat staan een nog snellere. Wel is de 'grootte' van de beweging aan te passen, dus kleiner snelle schokjes hebben hetzelfde aantal golfjes als boven genoemd voorbeeld, maar niet zo hoog. Bij een gelijke energie is een hogere frequentie mogelijk, maar met een kleinere amplitude. Zie daar de verhoudingen in de boventonen. Zouden alle schokjes tegelijk uit te voeren zijn, dan onstaat een zaagtand golf. Hoe zou dat touw er dan uitzien :-) Dit voorbeeld is natuurlijk volledig hypotetisch en eigenlijk niet geheel juist, vaarvan acte.
De energie overdracht bij de aanslag is trouwens de reden waarom verschillende soorten plectra (hardheden) een andere klank veroorzaken, wat juist bij de 12sn gitaar belangrijk is.
Bij de 12sn gitaar is het juist die rijkdom aan boventonen die bij een gelijkzwevende stemming juist zo hinderlijk is.
De klankkast is belangrijk. Die bepaalt welke trillingen minder aanwezig zijn dan andere. Zaken als feedback, wat vaak verward wordt met het electrisch rondzingen, dempen juist de snaar... De klankkast versterkt het geluid, maar de energie moet toch uit die ene aanslag komen. In het museum staat een electrische piano zonder klankbord: wat een sustain! Die moet zelfs gedempt worden om nog bespeelbaar te zijn.
De feedback is er de oorzaak van dat scordatura zo prettig klinkt, omdat de sterke aanwezigheid van de 'juiste' boventonen de 'verkeerde' overstemmen en 'aanpassen' door demping van de verkeerde harmonischen. Dit geldt dan ook dubbel zo sterk bij de 12sn. Verder is er geen verbod op scordatura. De beste gitaristen doen het. Erik Visser van Flairck verstemt zijn gitaar zelfs onder het spelen, om zodoende toch te kunnen moduleren. Hij behoort m.i. dan ook tot de grootste gitaristen. (Ooit gezien op wat een soort rare gitaren die man speelt? Sommige hebben meer snaren dan je kunt tellen!)
En wat betreft instrumentbouwers... Dat is een ander verhaal.
Dat is een combinatie van ideeën, vakmanschap, economie en cultuur. Kan je op promoveren...
Wout Blommers
